Radio Scotland
Het succes van de zeezenders in het zuiden van Engeland was in Schotland niet onopgemerkt gebleven.
Daar vond men dat Schotland niet kon achterblijven en een eigen commercieel radiostation moest krijgen maar dan liefst met een onmiskenbaar Schots geluid. Het was dus niet de vraag òf, maar wannéér Schotland een eigen zeezender zou krijgen. De feestelijke opening hiervan vond plaats op 31 december 1965, Oudejaarsvond, enkele uren voor middernacht. Daar was wel het nodige aan vooraf gegaan… Luister hier naar de opening van het station: Radio Scotland opening door Tommy Shields, 31 december 1965, 23.55 uur
Tommy Shields, hoofd publiciteit bij STV (Scottish Television) raakte in 1962 gefascineerd door het idee een commercieel radiostation te beginnen nadat hij ontdekte dat de eigenaar van STV, Roy Thomson, zijn financiële carrière was begonnen met het oprichten van een klein radiostation in Canada: “Als hij dat kan waarom ik dan niet?” Na zijn vertrek bij STV begon hij een onder de naam TVS Publicity een reclamebureau in Glasgow, samen met de heren Carr en Jackson, beiden invloedrijke zakenmensen met veel belangen in Schotland. Aan hen toonde Shields in 1963 zijn plannen voor een commercieel radiostation, legde dit voor aan de Autoriteiten maar al snel bleek dat de overheid hier absoluut geen interesse in had. Er werd met dat doel zelfs een werkmaatschappij opgericht, de “City and County Commercial Radio (Scotland), Ltd” met als doel legale radio uitzendingen te verzorgen zodra dat mogelijk was..
Logisch, dat toen Radio Caroline en Radio Atlanta in het voorjaar van 1964 in de lucht kwamen, het drietal deze ontwikkelingen met meer dan gewone interesse volgden. Toen daarna “Radio London” in korte tijd razend populair (en winstgevend) bleek te zijn) werd besloten nu te investeren in een zeezender project: Radio Scotland.
De programmering zou en heeft bestaan uit een mengsel van populaire deels Schotse muziek, showprogramma’s zoals “Radio Scotland Clan Balls” gehouden in danszalen, een aantal (Amerikaanse) religieuze programma’s, e.d. en daarom meer dan een “simple pop station”. De programma’s werden deels live vanaf het schip uitgezonden en voor een ander deel vooraf opgenomen aan de wal. Bijzonder was, dat de SNP (Scottish National Party) in 1966 bij de verkiezingen zendtijd huurde bij Radio Scotland. Luister hier naar de zeer Schotse herkenningsmelodie van het station: Herkenningsmelodie Radio Scotland
De golflengte waarop werd uitgezonden was 242 meter, 1235 kHz, al snel 1241 kHz, vanaf april 1966 op 1259 kHz, maar de naam bleef “Radio Scotland 242”. Het uitgezonden vermogen varieerde tussen de 10 en 20 kWatt. De antenne was een 44 m lange “saucijs” opgehangen aan de even hoge draagmast (met wat moeite te zien op de foto hiernaast). Als regel waren er 4 d.j.s aan boord en minimaal 4 andere bemanningsleden.
Verder was de accommodatie aan boord het best te omschrijven als “basic”. Het was een relatief klein schip. Er werd zeker in de begintijd nogal wat gevergd van de mensen aan boord..”kamperen op zee…”
Bij het zoeken naar een geschikt zendschip werd gekozen voor een voormalig Iers lichtschip, de “Comet” meer bekend als het “Dunbar Lightship”. Het was een relatief klein scheepje met een lengte van 27 meter en mat 500 BRT. Het was gebouwd in 1905 op een Schotse werf.
Het schip had geen motor: een lichtschip is een soort drijvende vuurtoren met beperkte actieradius, ligt op een vaste ligplaats en dient als navigatiepunt bij gevaarlijke punten op vaarroutes. Een lichtschip is doorgaans vrij zwaar gebouwd om stabiel op het water te liggen, en de “Comet” was daarop een uitzondering.
Aan boord was een kleine bemanning wiens taak het was het licht brandende te houden. Het was vooral bij zwaar weer geen ongevaarlijk beroep: zo brak de “Comet” in 1936 tijdens een zware storm van haar ankers en werd de bemanning met grote moeite van boord gehaald…. Deze gebeurtenis werd zelfs met een speciale postzegel vereeuwigd.
De “Comet” werd in 1965 buiten gebruik gesteld, voor de sloop verkocht, maar “gered” door een nieuwe bestemming als zeezender. Het werd na voorbereidend scheeps-technisch werk op een scheepswerf in Dublin naar Guernsey gesleept waar de inrichting als zendschip werd uitgevoerd. Kennelijk verwachtte men daar minder ongewenste belangstelling van de autoriteiten en werd de gehele radio-technische aanpassing uitgevoerd door RCA, een Amerikaans bedrijf.
Zo werd een 44 meter hoge zendmast op het schip geplaatst, werden 2 stuks 10 kWatt zenders van RCA, type BTA 10J geplaatst, een (zeker naar de huidige maatstaven) bescheiden studio gemaakt, de oude generator verwijderd “zonde om zo’n stuk antiek te slopen” en vervangen door een modern exemplaar.
Het schip werd niet zendklaar opgeleverd – dat risico achtte men te groot. In december 1965 was een en ander gereed en zou het schip naar haar nieuwe positie worden gesleept: onderweg of op de ligplaats voor de Schotse kust zou dan buiten de territoriale wateren de zender afgemonteerd en getest kunnen worden.
De sleeptocht over de Noordzee verliep niet zonder problemen maar tenslotte lukte het om op 31 december 1965, enkele uren vóór middernacht, in de lucht te komen. Pas op 31 december, vroeg in de morgen, werden technici en diskjockeys aan boord gebracht die er in slaagden de eerste uitzending – waar veel publiciteit aan was gegeven – mogelijk te maken….
Dat wil niet zeggen dat daarna alles op rolletjes liep. Schotland is geen “zeezenderland” zoals Nederland en Zuid-Engeland met vlakke kusten waar het signaal een grote reikwijdte heeft. De beide grote bevolkingscentra in Schotland -Edinburgh en Glasgow – worden gescheiden door een bergachtig gebied dat een barrière vormt voor radiosignalen. Noodgedwongen was de keuze daarom om het accent te leggen op een van beide gebieden, dus met een positie voor óf de oostkust óf de westkust van Schotland. Gekozen werd in eerste instantie voor de oostkust, en een positie nabij Dunbar.
Daar heeft het schip gelegen tot mei 1966.
Aan de westkant was het bereik dan ook minder goed en dat was een probleem omdat potentiële adverteerders aan de westkant van Schotland, Noord-Ierland en de omgeving van Glasgow een goede ontvangst was toegezegd en deze hun belangstelling begonnen te verliezen.
Daarom werd besloten een nieuwe ligplaats te kiezen, voor de kust bij Troon, dichtbij Glasgow en Ayr.
Dat betekende een sleepreis van 150 mijl, helemaal bovenlangs de kop van Schotland via de “Penland Firth”. Gedurende vrijwel de hele 4 daagse reis zou het station in de lucht blijven gerund met een minimale bezetting.
Het nadeel van de nieuwe ligplaats was de ontvangst in het oosten (Edinburgh) tegenviel. Luister hier naar een testuitzending: Testuitzending vanaf Troon
Ook bleek, zo ergens midden 1966 dat de “Comet” binnen de territoriale wateren lag. In dit deel van de Schotse kust zijn overal eilandjes en schiereilanden zodat de grenzen niet altijd voor hand liggend zijn, zo bleek de gangbare 3-mijls zone niet van toepassing te zijn op de wateren rond de “firth of Clyde”, maar veel ruimer bij het zeegebied rond Kintyre.
De zaak kwam voor de rechter in december, er volgde een veroordeling en een boete, en om erger te voorkomen werd in maart 1967 besloten terug te keren naar de oude ligplaats bij Dunbar. Dit pas na een kort avontuur van drie verliesgevende weken bij de Ierse kust dat met de nodige problemen gepaard ging: storingen van de Ierse omroep op 250 meter, klachten over de ligplaats, etc.
Opnieuw werd de lange tocht van 150 mijl ondernomen en op 29 april 1967 lag de “Comet” weer vrijwel op haar oorspronkelijke ligplaats nabij Dunbar (The Isle of May). Daar zou het schip blijven liggen tot 18 augustus 1967. Hierbij een kwartiertje uit een (niet specifiek Schots) programma: Radio Scotland “Night Owl – Eddy White 28-01-1967 01.00 – 01.16 uur
Op 15 augustus trad de gevreesde “M.O.A.” (de Engelse wet tegen zeezenders) in werking.
Radio Scotland sloot op 14 augustus 1967 om middernacht. Niet nadat Shields nog in juli 1967 heeft geprobeerd heeft het station te redden met het argument dat Radio Scotland was te ontvangen op plekken waar de BBC nauwelijks doorkwam en met het aanbod aan de regering “51 % van zowel de opbrengsten als de zeggenschap over de programma’s te krijgen”. Nadat dit aanbod enkele weken later werd afgewezen kondigde Shields over de zender aan dat Radio Scotland op 14 augustus uit de lucht zou gaan.. Luister hier naar de laatste minuten van Radio Scotland: Radio Scotland Final Hour Sluiting op 14 augustus 1967 om 23.59 uur
Hoewel Radio Scotland in de bijna 18 maanden van haar bestaan goed beluisterd werd, is het de vraag of het project ook een financieel succes was. De terugverdientijd van een dergelijk project is met 18 maanden erg kort, en met name het “gedoe” met de ligplaats tussen mei 1966 en april 1967 was ook niet bevorderlijk voor een ongestoord zakendoen.
Er zou sprake zijn van een totaal verlies van 100.000 Pond, maar als het station nog een jaar langer in de lucht was geweest zou dat wellicht zijn ingelopen. De kosten om het project te starten (schip, zenders, inrichting, etc.) zouden tussen de 180.000 en 300.000 Pond (de schattingen lopen uiteen) hebben bedragen.
Toen een aantal enthousiastelingen het schip wilde kopen en terug naar zee brengen vertelde Shields dat het 1500 Pond per week koste om het schip in de lucht te houden.
De “Comet” werd op 18 augustus de haven van Methil binnengesleept, daar ontdaan van haar mast en zendapparatuur en verkocht aan een buitenlandse partij. Het schip werd in 1969 gesloopt nadat het nog een tijdje als woonboot in gebruik was geweest.
Tommy Shields overleed 6 maanden later op 49 jarige leeftijd naar wordt gezegd aan nierfalen, maar anderen beweren dat hij nooit over het verlies van Radio Scotland is gekomen.
Omdat mijn eigen archief over deze – Nederland nauwelijks te ontvangen – zender uitermate beperkt is, heb ik dankbaar gebruik gemaakt van een aantal externe bronnen, die ik iedereen kan aanbevelen voor verdere studie. De meeste foto’s zijn afkomstig van “scotlandonair”
Bronnen: wiki.scotlandonair.com, offshoreradiomuseum.co.uk, rossrevenge.co.uk, offshoreradio.co.uk/






